Schitterende Buitenplaatsen en Landgoederen

De meeste landgoederen en buitenplaatsen in ons land zijn in de laatste vier eeuwen aangelegd, maar er zijn ook gebieden die al eerder ontgonnen zijn zoals de Heerlijkheid  Hoevelaken in het begin van de 15e eeuw. Landgoederen en buitenplaatsen waren oorspronkelijk verboden terrein voor publiek. De eigenaren zijnde  edelen, grootgrondbezitters, kooplieden en bestuurders, hadden vaak veel personeel voor huishouding en onderhoud van parken, bos en agrarische landerijen. Na de crisis van de jaren 30 van de vorige eeuw en de 2e Wereldoorlog raakten veel buitenplaatsen en landgoederen in verval door bezuinigingen op het onderhoud. Gelukkig is de situatie inmiddels veranderd.

Particuliere eigenaren hebben het gebied vaak opengesteld voor wandelaars of het eigendom is overgedragen aan de gemeente of natuurorganisaties zoals de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten, een speciale Stichting voor het onderhoud en natuurbeheer, of de Provinciale Landschappen. Buitenplaatsen en landgoederen worden meer en meer beschouwd als kostbaar cultureel erfgoed, unieke historische landschapsarchitectuur en waardevolle natuur. Tal van landhuizen in ons land zijn inmiddels gerestaureerd en ook het natuurbeheer is er vaak op gericht de landgoederen weer in oorspronkelijke staat terug te brengen. Vanwege de persoonlijke stempel die de particuliere eigenaren gelegd hebben op de aanleg en het onderhoud van zowel gebouwen als natuur, zijn landgoederen en buitenplaatsen zo uniek en veelzijdig: cultuur en natuur hand in hand.

Kenmerkend voor een buitenplaats is een landhuis dat door de eigenaar permanent of een deel van het jaar bewoond werd.  Andere gebouwen en voorzieningen zijn talrijk:  koetshuis, jachthuis, ijskelder, boerderijen, moestuin, kas, oranjerie, beek en vijver, watermolen en watertoren.

De natuur in deze gebieden zoals bos, heide, gras- en bouwland, houtwallen en water is voor vele dieren een ideale omgeving. Een aantal voorbeelden van deze verschillende dieren: ree, haas, eekhoorn, vos, das, hermelijn, bunzing, wezel, vogels zoals specht, ijsvogel en uil, en diverse soorten vleermuis. Op landgoed Oldenaller worden jaarlijks wel 80 nesten gebouwd door een kolonie blauwe reigers. In de watertoren van landgoed Oud-Groevenbeek hebben kerkuilen een nest gebouwd en in de ijskelder huizen diverse vleermuizen. Oude en bijzondere bomen zijn ook vooral in déze gebieden te vinden. Op Landgoed Stoutenburg bijvoorbeeld staan twee reusachtige oude eiken genaamd Adam en Eva uit 1259. Op landgoed Vorden staat de Lodewijkslinde (met een stamomtrek van 5,4 meter) en de Dikke eik van Vorden (met een stamomtrek van 6.85 meter). De naam van de linde is te danken aan de Franse Lodewijk XIV die bij deze boom zijn vermoeide benen gestrekt zou hebben.

Buitenplaatsen en landgoederen zijn naar mijn idee bij weinig mensen bekend, terwijl er zo vele zijn. Gelderland telt bijvoorbeeld wel 200 kastelen en landhuizen. En tussen Utrecht en Rhenen langs de Utrechtse Heuvelrug ligt een gordel van meer dan 100 buitenplaatsen en landgoederen. In de noordelijke richting langs de Utrechtse Heuvelrug bij Hilversum liggen de bijzondere 's-Gravenlandse Buitenplaatsen. Landschap De Graafschap in de Achterhoek staat bekend om de vele kastelen waarvan Hackfort en Vorden twee bekende voorbeelden zijn. In de omgeving van Deventer en Zwolle in Overijssel komt het fenomeen Havezate veelvuldig voor, met De Haere in Olst en Oosterhof in Rijssen als bekende voorbeelden.

De omvang van buitenplaatsen en landgoederen varieert. Landgoed Hoevelaken bijvoorbeeld is 76 ha groot terwijl landgoed Oldenaller bij Putten/Nijkerk 461 ha groot is en Hackfort bij Vorden 735 ha groot.

Al die bijzondere cultuurhistorische landschappen en natuur-gebieden hebben we dus te danken aan de initiatieven en het onderhoud door generaties van particuliere landgoedeigenaren en aan onze huidige natuurbescherming.

Mijn bronnen: 'Het Natuurboek' van Vereniging Natuurmonumenten; het boek 'De mooiste buitenplaatsen van de Gelderse Vallei' door Gerrit de Graaff; 'Utrechts Landschapsgids' van Stichting Het Utrechts Landschap; en het boek 'Mooi Gelderland' van Geldersch Landschap en Geldersche Kasteelen.

© Ralph Koek

< terug naar fotoselectie